प्रश्नको जवाफ खोज्नु नै जिम्मेवार पत्रकारिता र सचेत नागरिकको कर्तव्य

सुरेस कुमार थपलिया
काठमाडौं। खगेन्द्र सुनारसँग सम्बन्धित भनिएको अडियो सार्वजनिक भएपछि त्यसको सत्यता, स्रोत र सार्वजनिक गर्ने सञ्चारमाध्यमको नियतमाथि बहस सुरु भएको छ। अडियो सार्वजनिक गर्ने व्यक्ति वा सञ्चारमाध्यमप्रति विश्वास र अविश्वास व्यक्त गर्नु स्वाभाविक हो। तर, विगतमा त्यही सञ्चारमाध्यमले सार्वजनिक गरेका सामग्रीलाई विश्वास गर्ने र अहिले आफ्नो अनुकूल नहुँदा मात्रै नियतमाथि प्रश्न उठाउने प्रवृत्तिले निष्पक्षताको प्रश्न खडा गर्छ।
यदि कुनै सञ्चारमाध्यमले विगतमा महत्त्वपूर्ण समाचार सार्वजनिक गरेको थियो भने त्यसको योगदानलाई मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। तर, त्यसैका आधारमा उसले सार्वजनिक गरेका सबै सामग्री स्वतः सत्य हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि उचित हुँदैन। त्यसैगरी, सम्पादकको नियतमाथि शंका लागेकै भरमा उसका सबै समाचार झुटा हुन् भन्नु पनि न्यायोचित हुँदैन।
यही सन्दर्भमा जनआस्था साप्ताहिक र यसका सम्पादक किशोर श्रेष्ठले विगतमा सार्वजनिक गरेका विभिन्न विवादास्पद विषयबारे केही प्रश्न उठेका छन्।
१. कृष्णबहादुर महरासँग सम्बन्धित अडियो सार्वजनिक हुँदा किन विश्वास गरियो?
महरासँग सम्बन्धित भनिएको अडियो सार्वजनिक हुँदा त्यसको स्रोत र सत्यताबारे कस्तो प्रश्न उठाइएको थियो? त्यतिबेला अडियो सार्वजनिक गर्ने माध्यममाथि विश्वास गर्नेहरूले अहिले पनि उही प्रमाणमुखी दृष्टिकोण अपनाउनुपर्दैन?
२. भिजिट भिसा प्रकरण सार्वजनिक हुँदा किन विश्वास गरियो?
ठूला राजनीतिक व्यक्तिहरूको नाम जोडिएका विषय सार्वजनिक हुँदा समाचारको महत्त्वलाई स्वीकार गर्ने तर अर्को व्यक्तिसँग सम्बन्धित सामग्री आउँदा स्रोतकै नियतलाई मुख्य मुद्दा बनाउने प्रवृत्तिमाथि बहस आवश्यक छ।
३. ऐन महरमाथि लागेको आरोपबारे समाचार आउँदा किन विश्वास गरियो?
कुनै व्यक्तिमाथि गम्भीर आरोप लाग्नु र आरोप प्रमाणित हुनु फरक कुरा हुन्। समाचार प्रकाशित भएकै आधारमा कसैलाई दोषी ठहर गर्न मिल्दैन। त्यसैले यस विषयमा पनि समाचारको विश्वसनीयता र कानुनी प्रक्रियालाई अलग-अलग हेर्नुपर्छ।
४. यौन दुर्व्यवहारको आरोप र मिलापत्रका लागि दबाब दिएको भनिएको फोन संवाद सार्वजनिक हुँदा किन विश्वास गरियो?
यस्ता संवेदनशील विषयमा सार्वजनिक सामग्रीको प्रामाणिकता जाँच्नु झन् आवश्यक हुन्छ। अडियो कसको हो, संवादको सन्दर्भ के हो र त्यसलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
५. जेनजी आन्दोलनसम्बन्धी जाँचबुझ प्रतिवेदन सार्वजनिक हुँदा किन विश्वास गरियो?
प्रतिवेदन सार्वजनिक भएको विषयले सार्वजनिक चासो र पारदर्शिताको प्रश्न उठाउन सक्छ। तर, प्रतिवेदनको प्रामाणिकता, पूर्णता र त्यसमा उल्लेखित तथ्यलाई पनि छुट्टै जाँच्नुपर्छ।
६. मन्त्रीसँग जोडिएको भनिएको ७८ लाख रुपैयाँको घुस लेनदेनसम्बन्धी अडियो सार्वजनिक हुँदा किन विश्वास गरियो?
भ्रष्टाचारसँग सम्बन्धित भनिएका सामग्रीले गम्भीर प्रश्न उठाउँछन्। तर, रकमको दाबी, संवादको वास्तविकता र सम्बन्धित व्यक्तिको संलग्नता प्रमाणित नभएसम्म आरोपलाई अन्तिम सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
७. खगेन्द्र सुनारसँग सम्बन्धित भनिएको अडियो सार्वजनिक हुँदा मात्रै किन फरक मापदण्ड?
यदि विगतमा जनआस्था र किशोर श्रेष्ठले सार्वजनिक गरेका सामग्रीलाई महत्त्वपूर्ण ठानेर विश्वास गरिएको थियो भने अहिलेको सामग्रीलाई पनि त्यही आधारमा परीक्षण गरिनुपर्छ। न अन्धविश्वास उचित हो, न पूर्वाग्रहका आधारमा अस्वीकार गर्नु।
पत्रकारिताको मूल्य व्यक्ति होइन, प्रमाणले निर्धारण गर्छ
कुनै सञ्चारमाध्यमको विगतको योगदान महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर, त्यसले वर्तमानमा सार्वजनिक गरेको प्रत्येक सामग्रीको सत्यताको स्वतः ग्यारेन्टी गर्दैन। सञ्चारमाध्यमको विश्वसनीयता पनि तथ्यको पुष्टि, स्रोतको विश्वसनीयता, सन्दर्भको पूर्णता र गल्ती भए सच्याउने तत्परताबाट स्थापित हुन्छ।
नेपाली खोज पत्रकारिताको बहसमा किशोर श्रेष्ठ र जनआस्था साप्ताहिकको भूमिकालाई मूल्याङ्कन गर्दा पनि यही मापदण्ड अपनाउनुपर्छ। गोप्य सूचना सार्वजनिक गर्ने र शक्तिशाली व्यक्तिहरूका गतिविधिमाथि प्रश्न उठाउने पत्रकारिताको भूमिका लोकतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यही सन्दर्भमा विकिलिक्स र त्यसका संस्थापक जुलियन असान्जको उदाहरण पनि स्मरण गर्न सकिन्छ। यद्यपि, यी संस्था र व्यक्तिको काम, कार्यक्षेत्र तथा प्रभावलाई समान ठान्नुभन्दा तिनले उठाएका पारदर्शिता र सार्वजनिक जवाफदेहिताका प्रश्नबाट सिक्नु बढी उपयोगी हुन्छ।
श्रीषा कार्की प्रकरण, रवि लामिछानेसँग सम्बन्धित घटनाक्रम तथा अन्य विवादास्पद विषयबारे पनि तथ्य र प्रमाणका आधारमा नै मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। कुनै व्यक्ति वा संस्थाको पक्षमा उभिनु र त्यसका सबै कामलाई सही ठान्नु एउटै कुरा होइन।
खगेन्द्र सुनारसँग सम्बन्धित भनिएको अडियोको हकमा पनि प्रश्न स्पष्ट छन्—अडियो वास्तविक हो कि होइन? त्यसको स्रोत के हो? सम्पादन वा सन्दर्भ परिवर्तन भएको छ कि छैन? सम्बन्धित पक्षको प्रतिक्रिया लिइएको छ कि छैन? उपलब्ध अन्य प्रमाणले त्यसको पुष्टि गर्छन् कि गर्दैनन्?
यी प्रश्नको जवाफ खोज्नु नै जिम्मेवार पत्रकारिता र सचेत नागरिकको कर्तव्य हो।
अन्ततः, व्यक्ति हेरेर सत्यको फैसला नगरौँ। आफूलाई मन परेको समाचारलाई मात्रै सत्य र मन नपरेको समाचारलाई षड्यन्त्र ठान्ने दोहोरो मापदण्ड त्यागौँ। सञ्चारमाध्यमको पुरानो प्रतिष्ठा वा सम्पादकप्रतिको व्यक्तिगत धारणा होइन, तथ्य, प्रमाण र निष्पक्ष परीक्षणलाई निष्कर्षको आधार बनाऔँ। सत्यको पक्षमा उभिनु भनेको कुनै व्यक्तिको पक्ष लिनु होइन, प्रमाणले जे देखाउँछ त्यसलाई स्वीकार गर्नु हो।

दाबी र प्रमाणबीच स्पष्ट भिन्नता राख्नुहोस्
आरोपसम्बन्धी भाषा कानुनी रूपमा सावधान बनाउनुहोस्