नेपाली कांग्रेसको २००७ सालदेखि हालसम्मको राजनीतिक अवस्था

परिचय

टिकाराम भन्डारि

नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक इतिहासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको प्रमुख राजनीतिक दल हो। २००७ सालको राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि आजको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा नेपाली कांग्रेसले विभिन्न राजनीतिक उतार–चढाव, संघर्ष, सफलता र चुनौतीको सामना गरेको छ। नेपालको राजनीतिक परिवर्तनका धेरै महत्वपूर्ण घटनामा कांग्रेसको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष भूमिका रहँदै आएको छ।

२००७ सालको क्रान्ति र प्रजातन्त्रको स्थापना

२००७ सालमा नेपाली कांग्रेसले राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने उद्देश्यले सशस्त्र आन्दोलन सञ्चालन गर्‍यो। राजा त्रिभुवनको समर्थन र जनताको सहभागितासहित भएको आन्दोलनपछि राणा शासनको अन्त्य भयो र नेपालमा प्रजातान्त्रिक शासनको सुरुवात भयो। त्यसपछि कांग्रेस नेपालको राजनीतिको प्रमुख शक्तिका रूपमा स्थापित भयो।

२०१५ सालको निर्वाचन र बीपी कोइराला

२००७ सालपछि राजनीतिक अस्थिरता र संक्रमणको अवस्था रह्यो। २०१५ सालमा पहिलो आमनिर्वाचन भयो। उक्त निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले बहुमत प्राप्त गर्‍यो र बीपी कोइराला नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। उनको नेतृत्वमा सरकार बने पनि यो प्रजातान्त्रिक अभ्यास लामो समय टिक्न सकेन।

२०१७ सालपछि पञ्चायतविरुद्ध संघर्ष

२०१७ साल पुस १ गते राजा महेन्द्रले निर्वाचित सरकार विघटन गरी राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए र पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे। त्यसपछि नेपाली कांग्रेस लामो समयसम्म प्रतिबन्धित अवस्थामा रह्यो। बीपी कोइराला लगायतका कांग्रेस नेताहरूले लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका लागि संघर्ष, आन्दोलन र जनजागरणलाई निरन्तरता दिए।

२०४६ सालको जनआन्दोलन

तीन दशक लामो पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध नेपाली कांग्रेस र वामपन्थी शक्तिहरूले संयुक्त रूपमा आन्दोलन गरे। २०४६ सालको जनआन्दोलन सफल भएपछि बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भयो। त्यसपछि नेपाली कांग्रेसले संसदीय राजनीतिमा सक्रिय भूमिका खेल्दै सरकार सञ्चालन गर्‍यो।

२०५१ देखि २०६२/६३ सम्म

बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापनापछि नेपाली कांग्रेसले पटक–पटक सरकारको नेतृत्व गर्‍यो। तर पार्टीभित्रको गुटबन्दी, नेतृत्वबीचको मतभेद र सरकार परिवर्तनको अस्थिरताले कांग्रेसलाई चुनौती दियो। यसै अवधिमा देशमा माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व पनि सुरु भयो, जसले नेपाली राजनीतिलाई थप जटिल बनायो।

२०६२/६३ को जनआन्दोलन र गणतन्त्र

राजाको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध २०६२/६३ सालमा भएको जनआन्दोलनमा नेपाली कांग्रेसले महत्वपूर्ण नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्‍यो। आन्दोलनपछि संसद् पुनःस्थापना भयो र शान्ति प्रक्रियाको बाटो खुल्यो। संविधानसभा निर्वाचनपछि नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फ अघि बढ्यो। राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्र स्थापनामा कांग्रेस पनि महत्वपूर्ण राजनीतिक शक्तिका रूपमा सहभागी भयो।

संविधान निर्माण र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र

२०७२ सालमा नेपालको संविधान जारी भयो। संविधान निर्माण प्रक्रियामा नेपाली कांग्रेसले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। संविधानले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, समावेशिता, मौलिक अधिकार र लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई संस्थागत गर्‍यो।

पछिल्लो राजनीतिक अवस्था

संघीय संरचनाअनुसार स्थानीय, प्रदेश र प्रतिनिधिसभाका निर्वाचनहरूमा नेपाली कांग्रेसले सक्रिय सहभागिता जनाउँदै आएको छ। कांग्रेसले विभिन्न समयमा सरकारको नेतृत्व तथा गठबन्धन सरकारमा सहभागिता जनाएको छ। तर पछिल्लो समयमा पार्टीभित्रको गुटबन्दी, नेतृत्व हस्तान्तरण, संगठन सुदृढीकरण, युवा पुस्ताको सहभागिता र बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिअनुसार पार्टीलाई रूपान्तरण गर्ने विषय प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।

निष्कर्ष

२००७ सालदेखि हालसम्म नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन र राजनीतिक परिवर्तनको महत्वपूर्ण हिस्सेदार रहँदै आएको छ। राणा शासनको अन्त्य, बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना, २०६२/६३ को जनआन्दोलन र गणतन्त्र स्थापनादेखि संविधान निर्माणसम्म कांग्रेसको उल्लेखनीय भूमिका देखिन्छ। यद्यपि बदलिँदो नेपाली समाज, युवाको अपेक्षा, सुशासन, आर्थिक विकास र आन्तरिक संगठनात्मक चुनौतीलाई सम्बोधन गर्नु कांग्रेसका लागि आगामी दिनको मुख्य जिम्मेवारी हुनेछ। लोकतान्त्रिक मूल्य, जनउत्तरदायित्व र संगठनात्मक सुधारलाई प्राथमिकता दिन सके नेपाली कांग्रेसले नेपालको राजनीतिमा आफ्नो प्रभावकारी भूमिका अझ बलियो बनाउन सक्ने देखिन्छ।